Charakterystyka regionu zagórzańskiego

Zagórze obejmuje tereny południowej części Beskidu Wyspowego oraz północne stoki Gorców. W ten sposób teren Zagórza to terytorium ograniczone ze wszystkich stron górami.
Od górali Podhala odzielają Zagórze góry Gorce, od Lachów góry: Mogielnica, Ćwilin
i Śnieżnica, natomiast od Kliszczaków: Szczebel, Luboń Wielki i Bydłoniowa.
Ludność grupy etnicznej górali zagórzańskich, zamieszkuje tereny miasta Mszana Dolna, która jest centrum Zagórzan, oraz okoliczne wsie tj.: Kasina Wielka, Kasinka Mała, Konina, Lubomierz, Łostówka, Mszana Górna, Niedźwiedź, Olszówka, Podobin, Poręba Wielka, Raba Niżna, Wilczyce, Łętowe, Glisne, Rzeki.
W XIV w. Przywędrowali na tereny zagórzańskie Wołosi. Była to ludność rumuńska zajmująca się pasterstwem. Koczownicy wołoscy upamiętnili się w nazwach miejscowych gór tj.: Magóra, Kiczora, Przysłop, Turbacz. O ich osadnictwie świadczą również liczne nazwiska Zagórzan: Ogiela, Fudala, Drabola i in.
Wczasach feudalnych wsie zagórzańskie należały do dóbr królewskich. Tylko niektóre z nich tj. Mszana Dolna, Olszówka, Kasinka Mała oraz Raba Niżna pozostały królewszczyznami do rozbiorów Polski, później zostały skonfiskowane przez Austrię.
Wsie Poręba Wielka, Niedźwiedź, Konina, Podobin, Witów, Zawada, Kasina Wielka, Łętowe, Lubomierz, Mszana Górna wchodziły w skład tzw. "Klucza Porębskiego".
Po raz pierwszy w 1851 r. Wincenty Pol użył w literaturze nazwy Zagórze na określenie ludności zamieszkującej wyżej wymienione tereny.

OBYCZAJE LUDNOŚCI ZAGÓRZAŃSKIEJ

Rok obrzędowy w wioskach rozpoczyna się 13 XII grudnia. Zagórzanie wierzą , że obserwacja zjawisk atmosferycznych od tego dnia pozwala dość dobrze przepowiadać pogodę w nadchodzącym roku. 13 XII jest też zwyczaj ubierania podłaźniczek-choinek.
Do dzisiejszego dnia są obchodzone zwyczaje związane ze Świętami tj. "chodzenie
z gwiazdą" po wsiach, przebieranie się w "mięsopuście", "palenie sobótek" w Zielone Świątki.
Charakterystycznym zwyczajem jest dla Zagórzan obchodzenie tzw. "ograbków", dzisiejszych dożynek oraz przepowiadanie pogody. Trwale utrzymuja się dawne obyczaje rodzinne tj. chrzciny, wesela, pogrzeby. Z nimi są związane przyśpiewki ludowe. Natomiast w podziękowaniu za np. " Łaski Boskie" ludność wiejska wznosiła piękne nieduże przydrożne kapliczki. O obyczajach i życiu ludności zagórzańskiej najwięcej informacji można znaleźć w publikacjach Sebastiana Flizaka.

GWARA

Gwarę ludności zagórzańskiej uwiecznił w literaturze poeta gorczański Władysław Orkan, a naukowo opracowała Józefa Kobylińska m. in. w pracach pt. "Gwara w utworach Władysława Orkana" w serii "Prace Monograficzne" wydawnictwa naukowego W. S. P. w Krakowie wyd. 1990 r. oraz w "Słowniku gwary zagórzańskiej" oprac. przez Władysława Maciejczaka i Józefę Koblińską ( wyd. w formie broszury nakładem autorów w Mszanie Dolnej 1991 r.).


PRZYKŁADY ZWROTÓW I POWIEDZEŃ W GWARZE ZAGÓRZAŃSKIEJ

Cosi kasi - coś, gdzieś
Przytykać się w myśli - powiedzieć, wspomnieć
Przybierać sobie coś do głowy - martwić się czymś
Dojść rzędu - dogadać się
Popchnąć kielo telo - zrobić cokolwiek
Nijakim światem - w żaden sposób
Lecieć na zabój - biec bez zastanowienia
Brać się do świata - podnosić się z biedy

TEKST GWAROWY:

" Jak się zyło przed wojną"
"Łowiesek my siali, te zimniok jaki, ale się tło fszyskło... bło tu tag, tu w górak tło tak; płocóntek głodu, a koniec chleba. Na tło jak się gdzie cłosi zarobieło, to się kupowało jeś, bło nie beło...Biyda beło, bło to nik, cłowieg nie zarobieł nigdzie grłosa...A dzisiog złote casy...".

STRÓJ ZAGÓRZAŃSKI

"Strój zagórzanina składa się z płaszcza zwanego hazuką uszytego ze sukna samodziałowego czarnego rzadziej białego, kroju poncho podłużnego, ze spodni również ze samodziałowego sukna. Z krótkiego serdaczka bez rękawów sięgającego do pasa, sporządzonego z biało wyprawianych skór owczych, a zdobionego aplikacjami ze skórki czerwonej i zielonej. Serdaczek noszony był na koszuli pod hazuką. Nogi obuwano w kierbce skórzane, przywiązane do stopy rzemiennymi paskami. Głowy nakrywali chłopi kapeluszami z filcu (ozdabianego muszelkami). Zagórzańskie spodnie miały zawsze dwa przypory, a ozdobione były haftem wykonanym włóczką lub stamentem koloru czerwonego lub siwego. Uzupełnieniem dostatniego stroju zagórzańskiego były w XIX w. pasy zapinane na sprzączki.
Strój kobiecy codzienny i odświętny sporządzony był w całości z płótna domowego . Na co dzień nosiła Zagórzanka bieliznę z grubego płótna, spódnicę spodnią z białego, a wierzchnią z farbowanego płótna lub tkaniny fabrycznie drukowanej. Do stroju odświętnego należała też koszula z cienkiego płótna, spódnica i fartuch zdobiony dołem zębami i haftem oraz zapaska. Na plecy zarzucała łoktuszkę, a głowę okrywał czepiec. Fartuchy i czepce wypełniały hafty w postaci latoruzek, gwiazdek, punktów itp. Na nogi wkładały kierpce, a od święta buty z miękkimi cholewami, a później sznurowane trzewiki". - "Strój Zagórzan" Sebastian Flizak.

oprac. Danuta Stachura

 

       fot. Z. Stachura 

Home

Informacje

Historia

Zdjęcia